Zelf-emancipatie van vrouwen op basis van de Koran

Universiteit van Amsterdam

21 november 2006

Asma Barlas

Dank voor de uitnodiging om te komen spreken op deze bijeenkomst, met de ambitieuze en optimistische titel 'Islamitisch Vrouwen Manifest'.

Zelf had ik het liever 'manifest van de moslimvrouw¹ genoemd, omdat ik geloof dat het noodzakelijk is een onderscheid te maken tussen 'Islam' en 'Moslims'.

Onderhand weten we wel dat niet alles wat moslims doen islamitisch is. Ook zouden Moeten weten dat er veel principes, islamitische en uit de Koran zijn die door ons Moslims nooit, of slechts gedeeltelijk en slecht, in de praktijk zijn gebracht.

Als we de woorden Islam en Moslim door elkaar gebruiken, negeren we deze feiten en eindigen we in het verwarren van Islam in theorie en Islam in de geschiedenis, zoals een Westerse journalist het verschil aangaf, al was dat neerbuigend bedoeld. Het punt dat zij wilde maken, was dat er iets mis was met de Islam zelf, omdat theorie en geschiedenis niet hetzelfde zijn. Zelf zou ik zeggen dat het leven nooit volledig in overeenstemming zal zijn met onze idealen, Wat betekenis geeft aan het leven is het verlangen en de strijd om onze idealen te benaderen.

Het verschil tussen Islam en Moslims en tussen Islam en de Koran is het centrale thema in mijn werk Ik vind dat belangrijk, omdat ik wil breken met de veronderstelde relatie tussen Islam en

het patriarchiaat. In mijn ogen kan dit het beste door aan te tonen dat er een kloof is tussen dat wat de Koran voorschrijft en de manier waarop Moslims daadwerkelijk leven.

Al veel te lang hebben Moslims “en hun critici” de relatie tussen Islam en vrouwenonderdrukking genormaliseerd door sterk te benadrukken dat de zogenaamde vrouwonvriendelijke Koranverzen een bewijs zijn van het patriarchale karakter van de Islam.

Zelfs zij die toegeven dat de Koran op verschillende manieren geïnterpreteerd kan worden, staan erop -eigenwijs en irrationeel, in mijn ogen- dat de Koran mannen bevoordeelt. In mijn lezing zal ik beargumenteren dat dit niet het geval is door in te gaan op de volgende twee vragen. Is de Koran een patriarchale, en zelfs vrouwonvriendelijke tekst? Of laat de Koran ruimte voor de opheffing van vrouwen onderdrukking?

Defïnitie van'patriarchaat'

Voor het beantwoorden van deze vragen moeten we eerst het patriarchaat definiëren. Historisch gezien is het geworteld in beeltenissen van God als Vader, mannen en of vaders en mannen als heersers over hun vrouwen of kinderen.

Deze vorm van patriarchiaat is, op een enkele tribale maatschappij na, die ook Moslim is, min

of meer verdwenen. Toch is het handig om deze definitie toe te passen bij het lezen van de Koran. Hij is geopenbaard in een traditionele patriarchiale samenleving en het is belangrijk te velen wat de Koran te zeggen had over deze vorm van mannelijke privileges.

Het patriarchiaat heeft tegenwoordig een meer subtiele en seculiere vorm; het manifesteert zichzelf als een politiek en seksueel onderscheid dat mannen bevoordeelt terwijl het vrouwen tot De Ander maakt¹.

Het is nuttig deze definitie toe te passen bij het lezen van de Koran, omdat wij als Moslims geloven dal de tekst ten alle tijden en in alle contexten toepasbaar moet zijn. Het is noodzakelijk om te weten wat de Koran ons kan vertellen over huidige vormen van het bevoordelen van mannen.

Dus als ik vraag of de Koran een patriarchale tekst is, bedoel ik twee dingen: ten eerste of de Koran overheersing door vader / man over vrouw toestaat of zelfs stimuleert, zoals in traditionele patriarchale samenlevingen. Ten tweede of de Koran biologische verschillen gebruikt om mannen te bevoordelen, zoals gebeurt in moderne patriarchale samenlevingen.

De anti-patriarchale strekking van de.Koran

Zelf denk ik dat de Koran geen van beide vormen van patriarchaat ondersteunt. Om dit te bewijzen heb ik de volgende argumenten.

- Het belangrijkste is dat de Koran God niet laat zien als man / vader. Sterker nog, de Koran verbiedt deze vorm van aanbidding zelfs expliciet.

- Ook verheerlijkt de Koran het vaderschap niet; dat wil zeggen er is geen vertelling in de Koran die vaders of het vaderschap neerzet als heilig.

- Feitelijk waarschuwt de Koran herhaaldelijk dat het "volgen van de wegen van de vader" mensen heeft afgeleid van het pad van God. Wat is "de weg van de vader" anders dan het traditionele patriarchiaat?!

- De Koran erkent dat er patriarchale samenlevingen bestaan, en dat daarbinnen mannen, en niet vrouwen, de dragers zijn van autoriteit. En, zoals vele Moslims fijntjes aanstippen, de Koran richt zich veelvuldig tot mannen, en niet tot vrouwen.

- Maar zich richten tot mannen is met hetzelfde als het accepteren van het patriarchiaat.

- Bovendien spreekt de Koran vaker tot mannen in bestraffende dan in prijzende zin.

- In tegenstelling tot hoe Moslims woorden als qawammum en darajah lezen, zegt de Koran niet dat mannen beschermers van vrouwen zijn, of dat ze ontologisch gezien superieur zijn aan vrouwen.

- Wat de Koran zegt is juist dat God de mensen gecreëerd heeft uit een enkelvoudig zelf (nafs), dat vrouwen en mannen elkaars 'gidsen" {awliya} zijn, en dat liefde en gelijkwaardigheid de basis moeten zijn van het huwelijk.

Natuurlijk, dit is een hele snelle samenvatting van een lange en complexe bewijsvoering, maar ik wilde graag een idee geven van waarom ik geloof dat de Koran het patriarchaat in zijn traditionele vorm niet ondersteunt.

Maar hoe zit het dan met de moderne vorm waarin mannen bevoordeeld zijn enkel omdat zij mannen zijn?

Ten eerste associeert de Koran seks niet met sekse. Hiermee bedoel ik dat de tekst seksuele verschillen erkent tussen vrouwen en mannen, maar deze verschillen geen speciale waarde toekent.

- In geen enkel vers wordt gesuggereerd dat de mannelijke rol een biologische oorzaak heeft, of dat biologische verschillen mannen en vrouwen als mens ongelijk maken.

- De Koran definieert mannen en vrouwen niet in termen van masculiene of feminiene kenmerken, Amina Wadud heeft aangetoond dat een dergelijk concept in de Koran niet beslaat²

- Op deze manier kun je dus vanuit de manier waarop de Koran sekse en gender behandelt geen theorie van seksuele ongelijkheid afleiden.

Maar zoals we weten, behandelt de Koran man en vrouw niet identiek, en veel Moslims zien dit als een teken van de ongelijkheid van man en vrouw. Maar de waarheid is dat mensen anders behandelen, niet noodzakelijk ongelijke behandeling betekent, en dat identieke behandeling niet hetzelfde is als gelijke behandeling.

Sterker nog, de Koran verbindt de verschillende behandelingen niet aan enig biologisch of

ontologisch verschil, en minder nog aan noties van superioriteit of inferioriteit.

De enige basis waarop in de Koran een onderscheid gemaakt wordt tussen mensen is op basis van hun moreel handelen. Zoals Sachiko Murata zegt: "in alle visies op Islamitisch leven en denken zijn mensen verdeeld volgens de mate waarin ze hun levensdoel vervullen.³ Er is geen regel in de Koran te vinden die stelt dat mannen beter dan vrouwen in slaat zijn om dit doel te vervullen.

Over zelf-emancipatie

Tot nu toe heb ik uiteengezet waarom ik de Koran lees als een anti-patriarchale tekst. Graag wil ik ook iets zeggen over hoe het is gekomen dat ik de tekst op deze manier lees. Hiermee hoop ik ook andere Moslims de mogelijkheden voor zelf-emancipatie te laten zien.

Zoals vele Moslims heb ik de Koran in het Arabisch leren lezen. Maar het Arabisch op zich heb ik nooit geleerd. Lange tijd had ik geen idee wat ik aan het lezen was, totdat ik de tekst in het Engels ging lezen. Later begreep ik ook dat me was geleerd om de Koran in het Arabisch te lezen vanwege het heersende idee dat een vertaalde Koran niet oorspronkelijk is. Uiteraard is er voor het lezen van een tekst in de originele taal geen vervanging, maar ik denk dat het woord God echt is in alle talen, zelfs als ik het slechts in een taal kan begrijpen.

Om de Koran in vertaling te lezen betekent te vertrouwen op het werk van mannen, omdat historisch gezien alleen mannen de Koran geïnterpreteerd en vertaald hebben. Maar zelfs op basis van deze vertalingen kon ik, via de interpretatieve methode, of hermeneutiek die ik gebruikt heb, komen tot mijn lezing van de Koran,

Toen ik begon met het lezen van de Koran was ik me er nog niet van bewust dat de tekst zelf ons de beste leescriteria geeft. Ook dacht ik niet dat het lezen ervan, zelfs in het Arabisch, een

kwestie van interpreteren was. Met andere woorden, ik wist niet dat hoe de Koran gelezen werd afhankelijk was van wie de tekst las en in welke context.

Ik moet ook zeggen dat het zowel positieve als negatieve redenen waren die mij ertoe aantrokken tot de Koran. De positieve kant is dat ik zo goed als ik kan, wil proberen te leven volgens de leer. De negatieve kant is dat ik verklaringen zocht voor de pijnlijke ervaringen die ik als Moslimvrouw had zowel in Pakistan, waar ik geboren ben en dertig jaar geleefd heb, als in de Verenigde Staten waar ik nu bijna vijfentwintig jaar woon.

In het ene land had ik de culturele ruimte om Moslim te zijn, maar niet de rechten om als vrouw te genieten van gelijkwaardigheid; In het andere land had ik legale gelijkheid als vrouw, maar niet erg veel Culturele en politieke ruimte om Moslim te zijn (en deze ruimte is gestaag aan het afnemen onder het huidige beleid van de VS voor Moslims).

Ondanks deze negatieve ervaringen, of misschien wel dankzij, was ik gemotiveerd om de Koran te lezen als een bevrijdende tekst. Toch moet ik toegeven dat het een behoorlijk gevecht is geweest, gezien de dominante lezingen van de Koran.

Zoals we weten, vertellen deze lezingen dat mannen de hoeders van vrouwen zijn, en dat zij superieur aan vrouwen zijn. Mannen zouden niet alleen het recht hebben om meerdere vrouwen te trouwen maar zelfs om ongehoorzame vrouwen te slaan. En natuurlijk zijn er andere verzen te vinden waar historische lezingen van zeggen dat mannen erin bevoordeeld worden.

Lange lijd heb ik met deze verzen geworsteld, omdat ze zo legen het leeuwendeel van de kernleer van de Koran ingingen. Bijvoorbeeld:

· Als, zoals de Koran zegt, God rechtvaardig is en nooit tegen iemand zulm zal doen, waarom zou Hij dan toestaan dat mannen vrouwen kwaad doen (dat is hoe ik de betekenis van het woord zulm vroeger opvatte].

· Als, zoals de Koran zegt, God anders is dan al het andere, waarom zou Hij dan meer affiniteit hebben met mannen, en vrouwen haten? Met andere woorden; waarom zou God mannen bevoordelen ten opzichte van vrouwen?

· Als, zoals de Koran zegt, God de vrouw en de man van dezelfde Nafs, of zelf, heeft geschapen, hoe kan het dan dat de man 'boven” de vrouw zou slaan? Was dit enkelvoudige zelf defect, en hoe kwam dit defecte gedeelte dan bij de vrouw terecht?

Zo ging ik in kringetjes rond met dergelijke vragen, en pas sinds kort ben ik in staat ze te beantwoorden, grotendeels als resultaat van de ontdekking van nieuwe disciplines. Deze behelzen niet alleen de hermeneutiek, maar ook de geschiedenis van de Koran-exegese, de geschiedenis van het patriarchaat, taalanalyse, en het werk van andere Moslimgeleerden.

In ieder geval werd het mysterie waarom Moslims de Koran lezen als patriarchale tekst voor mij opgelost toen ik het patriarchaat ontdekte. Als Moslims de Koran altijd hebben gelezen binnen patriarchale samenlevingen, is het dan verwonderlijk dal zij mannelijke privileges lezen in de tekst?

Ik realiseerde me dat als lezen altijd een interpretatieve handeling is, ik ook de conventionele lezingen van zogenaamde vrouwenhatende verzen kon ondervragen, in plaats van ze als een gegeven te nemen omdat veel andere Moslims dat doen. Bijvoorbeeld:

Het zogenaamde "slaan van vrouwen" vers wordt opgehelderd als we ons realiseren dal het woord dat vertaald is als "slaan" afgeleid is van de stam daraba. Daraba heeft verschillende betekenissen, waaronder "afscheiden". Welke hermeneutische en politieke keuzes zijn voorafgegaan aan de keuze voor de vertaling hiervan met "slaan"?

· En evenzo; het hele bouwwerk van polygamie⁴ stort in elkaar als we opmerken dat de Koran er alleen over spreekt in de context van de discussie over rechtvaardigheid voor vrouwelijke wezen. Hoe kan dit dan gelezen zijn als het recht van alle mannen om meer dan één vrouw te trouwen?

· Daarbij, staat er niet in het vers over polygamie dat het beter is om slechts één vrouw te trouwen zodat de man een andere vrouw niet te kort doet?

· En, als de Koran ons vertelt dat God nooit iemand enige zulm zal aandoen, waaruit ik begrijp dat God ieders rechten respecteert; waarom zou de Koran dan mannen leren zulm te doen tegen vrouwen, en hun rechten te schenden?

· En als de Koran mannen en vrouwen als elkaars awfiya, of gids aanwijst, en hen opdraagt te genieten van het goede en het slechte verbiedt, hoe komen we dan tot de boude lezing van het vers waarin staat dat mannen beschermers van vrouwen zijn?

· En, als in een vers dat gaat over scheiding en verzoening verwijzingen staan naar een rangorde waarin mannen hoger staan dan vrouwen, waarom wordt dat dan opgevat als een algemene uitspraak over de wezenlijke superioriteit van mannen ten opzichte van vrouwen?

· Waarom moeten we aannemen dat mannen altijd twee keer zoveel erven als vrouwen, als moeders twee keer zoveel krijgen als vaders?

· Waarom zijn regels uit drie willekeurige verzen bepalend geweest in man-vrouw verhoudingen, als zoveel andere verzen duidelijk spreken over de gelijkheid tussen de seksen?

Zo maakte het stellen van bepaalde vragen aan de Koran het mij mogelijk om de tekst te lezen als onderdeel van mijn eigen bevrijding.

Je zou natuurlijk kunnen zeggen dat het niet veel uitmaakt, aangezien er Moslimmaatschappijen zijn die doorgaan met het discrimineren van vrouwen. Dat is waar en ik beweer niet dat het lezen van de Koran voldoende is om vrouwen te bevrijden. Maar er kan geen progressieve beweging zijn zolang we doorgaan met te geloven, dat de Koran zelf ongelijkheid, discriminatie en zelfs onderdrukking voorschrijft.

Barcelona en verder

Steeds meer Moslims zetten vraagtekens bij de patriarchale en vrouwonvriendelijke lezingen van de Koran. Dit blijkt niet alleen uit nieuw tekstonderzoek, maar ook uit nationale en internationale discussies over dit onderwerp.

Bijvoorbeeld, vorig jaar heeft een aantal Spaanse Moslims het eerste Internationale Congres over Islamitisch Feminisme in Barcelona georganiseerd. Hier hebben we gesproken over verschillende manieren waarop je de Koran en de Islam kan interpreteren. Onlangs heeft een tweede conferentie in Barcelona plaatsgevonden, die handelde over de Shari'a of Moslim wetgeving.

Dit is een goed teken. Het is vaak moeilijk om een dergelijke dialoog te voeren, gezien de populaire gedachte onder Moslims, dat alleen experts en wetenschappers, en Arabieren of Arabisch sprekende mannen gekwalificeerd zijn om iets van betekenis te zeggen over Islam.

Aangezien de meeste Moslims niet Arabier zijn en niet alle Moslims man, weet ik niet waar dit de rest van ons laat. En bovendien: de Koran is al vertaald. Zelfs de Saoudische regering, waar vele Moslims naar kijken als ze de Koran willen begrijpen, heeft een Engelse vertaling goedgekeurd.

Zoals Moslims plegen te zeggen is de Koran een universele tekst; hij is niet uitsluitend bedoeld voor Arabieren, wetenschappers of mannen. De tekst kwam als een zegen voor de mensheid, en zoals we weten behelst de mensheid ook de ongeletterde Bedouine in de woestijn waar de Koran over spreekt, als ook vrouwen en niet-Arabieren.

Voor mij ligt het universele aspect van de Koran niet alleen in het feit dat de tekst voor iedereen is bedoeld, aangezien niet iedereen erin gelooft. Het universele aspect is eerder dat iedereen die erin gelooft in gelijke mate verantwoordelijk is voor het gebruik van zijn of haar eigen aql en ilm, intellect en rede, en in het ontcijferen van zijn eigen ayat, zoals de Koran dat ons voorschrijft.

Ik beweer niet dat er geen plaats of ruimte voor wetenschappers is om over de Koran te praten; wat ik wil zeggen is dat er geen ruimte is in de islam voor iemand die verkondigt dat alleen hij weet wat God bedoelt. God is van niemand, het is eerder zo dat wij allemaal bij God horen. En, zoals de Koran ons vertelt, op de Dag des Oordeels zal ieder van ons individueel verantwoording af moeten leggen aan God, over hoe we onze deen begrepen en uitgeoefend hebben in het licht van welke aql en ilm ons dan ook door God is toebedeeld, in Gods genade.

Amina Wadud, Qur’an and Woman, Oxfort: Oxfort University Press, 1999. Sachiko Murata, The Tao of Islam, Albany: SUNY, 1922:44.

¹ Deze definitie is geleend van Zilah Eisenstein, The female Body and the Law, California: University of California Press, 1988.

⁴ Polygamie in de zin van een man met meerdere vrouwen